Հյուսիսարևմտյան Իրան
Թավրիզի շուկայից մինչև Արաքսի վանքերը
Իրանի հյուսիս-արևմուտքում Արևելյան Ատրպատականը մի տարածք է, որտեղ Իրանական բարձրավանդակը մոտենում է Կովկասին, իսկ պատմական առևտրային ու մշակութային ճանապարհները հատվում են։ Թավրիզը՝ իր համաշխարհային ժառանգության շուկայով, փիրուզագույն մզկիթով ու արվեստների ավանդույթով, հայկական վանքերի, ժայռափոր գյուղերի և Սահանդի լանջերի հետ նահանգին հաղորդում է բազմամշակութային դիմագիծ։ Այստեղ կարելի է բացահայտել իրանական, ատրպատականյան և հայկական մշակույթների դարավոր երկխոսությունը։
Հյուսիսարևմտյան Իրան
05
Թավրիզի շուկան ծածկված անցուղիների, առևտրական բակերի, քարավանատների, մզկիթների ու աղյուսաշեն դպրոցների կենդանի ցանց է։ Արևելք–արևմուտք ճանապարհների վրա քաղաքի դիրքը դարեր շարունակ այն դարձրել է ապրանքների, գաղափարների ու մշակույթների փոխանակման կենտրոն։ 2010 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված շուկան այսօր էլ Թավրիզի տնտեսական ու հասարակական կյանքի մասն է։
15-րդ դարի Մոզաֆարիե համալիրից պահպանված Կապույտ մզկիթը լաջվարդ ու փիրուզագույն հախճասալերի շնորհիվ ստացել է «իսլամական աշխարհի փիրուզ» անունը։ 18-րդ դարի երկրաշարժը ծանր վնասեց կառույցը, սակայն պահպանված հատվածներն ու հետագա վերականգնումը մինչ օրս բացահայտում են գույնի, գրչության ու երկրաչափության նրբությունը։
Քանդովանում տները, մառաններն ու կենցաղային տարածքները փորված են Սահանդի հրաբխային գործունեությունից առաջացած քարե կոնաձև ժայռերի մեջ։ Այս ճարտարապետությունը միայն անցյալի հուշ չէ․ գյուղը բնակեցված է, և առօրյա կյանքը շարունակում է ընթանալ ժայռերի ներսում։ Հանգիստ այցելությունն ու բնակիչների անձնական տարածքը հարգելը կենդանի ժառանգությունը զգալու լավագույն ձևն է։
Թավրիզի հարավ-արևելքում Էլ Գոլին պատմական լճակ է՝ կենտրոնական տաղավարով և շրջակա պարտեզով։ Ակ-Կոյունլուների ժամանակներից եկող ջրամբարը ընդարձակվեց Սեֆյան շրջանում և հետագայում դարձավ հանրային զբոսավայր։ Տաղավարի արտացոլանքը ջրի մեջ, հատկապես մայրամուտին ու լույսերի վառվելու պահին, քաղաքի հիշվող պատկերներից է։
Ջուղայի և Արաքս գետի մոտ՝ լեռնային հովտում, Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանքը Իրանի հայկական ամենանշանավոր հուշարձաններից է։ Քանդակազարդ քարերը, սրածայր գմբեթն ու պարսպապատ բակը ցույց են տալիս հայկական ճարտարապետության երկխոսությունն իրանական արվեստի հետ։ 2008 թվականից վանքը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Իրանի հայկական վանական համալիրներ» ժառանգության մաս է։
